सह्याद्रीतील पुष्पसंपदा : निसर्गाचा अलौकिक फुलोत्सव

राज्यात बहुतेक भागात सध्या दुष्काळाची चाहूल लागली असली, तरी पावसाने तृप्त झालेल्या काळ्याकभिन्न सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर सध्या एक नयनरम्य सोहळा सुरू आहे—तो म्हणजे रानफुलांचा महोत्सव! एरवी रौद्र, उत्तुंग आणि पाषाणहृदयी भासणाऱ्या या दऱ्याखोऱ्यांनी आता रंगांची अलवार, कोवळी वस्त्रे परिधान केली आहेत. सर्वत्र पाऊस ओसरला असला, तरी सह्याद्रीच्या पठारांवर बहरलेली विविध रानफुले पर्यटकांना भुरळ घालत आहेत. नगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यातील हरिश्चंद्रगड परिसरातील हा फुलोत्सव अनुभवण्यासाठी पर्यटकांची मोठी गर्दी होत आहे.

भाद्रपद आणि आश्विनाच्या संधिकालावर, धुक्याची दुलई हळूच बाजूला सारत सह्याद्रीच्या विस्तीर्ण सड्यांवर उमललेली ही फुलांची नक्षी म्हणजे साक्षात निसर्गाने वसुंधरेवर साकारलेले सप्तरंगी इंद्रधनुष्यच! कास, रायरेश्वर, हरिश्चंद्रगड असो वा सह्याद्रीचे कोणतेही पठार—तेथे पाऊल ठेवताच नजर तृप्त होते. कुठे जांभळ्या रंगाची लकेर उमटवणारी सीतेची आसवे, बरकी, कवळा, तर कुठे सूर्याचे सोने अंगावर ल्यालेली पिवळीधमक सोनकी; कुठे नाजूक पांढरा गेंद, पेंडा, तुतारी, तर कुठे सात वर्षांतून एकदाच आपले गूढरम्य रूप प्रकट करणारी जांभळट-निळी कारवी... प्रत्येकाचे स्वतंत्र अस्तित्व आणि प्रत्येकाचे नितांत देखणेपण!

या रानफुलांना कोणी खत घातलेले नाही, ना कोणी पाणी शिंपडले आहे; तरीही कातळाच्या भेगांतून जीवनाचे गाणे गात ती लक्षावधींच्या संख्येने वाऱ्यावर डोलत आहेत. 'पाझर तेरडा' किंवा 'खडक तेरडा' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या फुलांकडे पाहून थक्क व्हायला होते. एका बाजूला क्षितीजापर्यंत पसरलेला पाचूचा हिरवागार गालिचा आणि त्यावर वाऱ्याच्या लहरींसोबत झुलणारे पिवळे, जांभळे, गुलाबी तुरे पाहिले की पाषाणालाही पाझर फुटू शकतो, याची मनोमन प्रचिती येते.

कोवळ्या शरद ऋतूची कोवळी किरणे जेव्हा दवबिंदूंनी न्हालेल्या या पाकळ्यांवर पडतात, तेव्हा संपूर्ण पठार झळाळून निघते. वाऱ्याची मंद झुळूक आली की ही फुले एकमेकांत मिसळून जणू निसर्गाचे गूज बोलू लागतात. हा फुलोत्सव माणसाला अहंकारापलीकडचे जग दाखवणारा आहे. जेमतेम काही दिवसांचे अल्पायुष्य लाभलेली ही फुले कोणतीही तक्रार न करता आपल्या पूर्ण वैभवाने उमलतात, सृष्टीला आपला सुगंध व रूप अर्पण करतात आणि एका तृप्त समाधानाने पुन्हा मातीत विलीन होतात.

सह्याद्रीच्या या निसर्गसोहळ्याचे आणि या सवंगड्यांचे वर्णन करताना जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचा हा अजरामर अभंग अत्यंत समर्पक ठरतो:

वृक्षवल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें।

पक्षी ही सुस्वरें आळविती।।

येणें सुखें रुचे एकांताचा वास।

नाही गुण दोष अंगा येत।।

भावार्थ : हे वृक्ष, वेली, लता आणि वनातील सर्व पशू-पक्षी हेच आमचे खरे आप्त आणि सगेसोयरे आहेत. पक्षी आपल्या मंजूळ सुरांनी साद घालत आहेत. अशा निष्पाप आणि सुंदर निसर्गाच्या सान्निध्यात एकांतात रमणे मनाला परमोच्च आनंद देते; कारण येथे माणसांमधील विकार, गुण-दोष आणि अहंकार मनाला शिवतही नाहीत.

सह्याद्रीचा समृद्ध जैववारसा : प्रमुख रानफुले

सह्याद्रीतील अनेक रानफुले ही 'स्थानिक' (Endemic) आहेत; म्हणजेच ती संपूर्ण जगात केवळ सह्याद्रीच्या पठारांवरच आढळतात. यांतील काही वैशिष्ट्यपूर्ण प्रजातींची माहिती खालीलप्रमाणे:

• निसुडी (Adelocaryum coelestinum / Cynoglossum coelestinum) : इंग्रजीत याला 'हिल बोरेज' किंवा 'फॉरगेट-मी-नॉट' असेही म्हणतात, तर स्थानिक भाषेत याला 'लिलुंडी' म्हणतात. फुलाच्या केंद्रस्थानी एक गडद निळे वा जांभळे वर्तुळ असते, जे मधमाश्या व कीटकांना परागीकरणासाठी आकर्षित करते. परागीकरणानंतर याचे रूपांतर लहान फळांमध्ये (Nutlets) होते.

• कवळा किंवा कवळ (Smithia hirsuta) : पर्यटकांचे लक्ष पटकन वेधून घेणाऱ्या या पिवळ्या फुलाला इंग्रजीत 'Hairy Smithia' किंवा 'Mickey Mouse Flower' म्हणतात. पावसाळ्याच्या उत्तरार्धात, विशेषतः सप्टेंबर व ऑक्टोबरमध्ये हे पठारांवर मोठ्या प्रमाणावर फुलते.

• घिमणी / चिमणी (Thunbergia fragrans) : इंग्रजीत याला 'स्वीट क्लॉक वाईन' किंवा 'व्हाईट लेडी' म्हणतात. ही अकॅन्थेसी (Acanthaceae) कुटुंबातील एक नाजूक, पांढऱ्या रंगाची आणि वेगाने वाढणारी बारमाही वेल आहे.

• केना किंवा केनी (Commelina benghalensis) : आपल्या निळ्याशार पाकळ्यांमुळे दुरूनच उठून दिसणारे हे फूल इंग्रजीत 'Benghal Dayflower' म्हणून ओळखले जाते. ग्रामीण भागात पावसाळ्यात याच्या कोवळ्या पानांची चविष्ट आणि पौष्टिक रानभाजी बनवली जाते.

• सोनेरिला / पाझर तेरडा : ही पश्चिम घाटातील डोंगरउतारांवर आणि शेवाळलेल्या, ओलसर कातळांवर पाणी पाझरते तिथे वाढणारी नाजूक वनस्पती आहे.

• कोकण पिंडा (Pinda concanensis) : डोंगर-दऱ्यांत दिसणारे हे देखणे, स्थानिक रानफूल असून मराठीत याला 'पंद' असेही म्हणतात. ही फुले लहान छत्रीसारख्या गुच्छात येतात आणि यांच्या पाकळ्या आकाराने मोठ्या व आकर्षक असतात.

• ठिपके पाकळी / तारका : याला 'मलबारी बोली' असेही म्हणतात. ताऱ्यासारख्या पसरलेल्या पाकळ्यांमुळे याला 'तारकुच्छ' किंवा 'तारका' नाव पडले आहे. फुलपाखरांच्या अनेक प्रजातींसाठी हे फूल मकरंदाचा मुख्य स्रोत आहे.

• कुरडू (Celosia argentea) : याला 'गुलमखमल' किंवा 'सिल्व्हर कॉक्सकॉब' असेही म्हणतात. या फुलांवर विविध आकर्षक रंगछटा दिसतात. आदिवासी भागांत कुरडूची कोवळी पाने पौष्टिक रानभाजी म्हणून आवडीने खाल्ली जातात.

या कुसुमोत्सवाचे सौंदर्य महाकवी कालिदासांच्या 'ऋतुसंहारम्' या अजरामर काव्यातील शरद्वर्णनाची आठवण करून देते:

काशांशुका विकचपद्ममनोज्ञवक्त्रा

सोन्मादहंसनिनदा परिणूपुरार्या।

पक्वशालिरुचिरा तनुगात्रयष्टिः

प्राप्ता शरन्नववधूरिव रूपरम्या।।

पावसाळ्यानंतर बहरलेल्या काश फुलांचे (पांढऱ्या रानफुलांचे) शुभ्र वस्त्र परिधान केलेली, उमललेल्या कमळासारखे टपोरे आणि सुंदर मुख असलेली, हंसांच्या मधुर स्वरांचे पैंजण पायात रुणझुणवणारी आणि पिकलेल्या धान्यासारखी लावण्यवती असणारी शरद ऋतूरूपी नववधू या धरणीवर नटून-थटून अवतरली आहे.

निसर्गाशी नाळ आणि संवर्धन

या निसर्गरम्य सोहळ्याची खरी श्रीमंती केवळ चार भिंतींत बसून वाचता येत नाही, तर ती सह्याद्रीच्या माथ्यावर जाऊन प्रत्यक्ष अनुभवावी लागते. निसर्गभान आणि पर्यावरणपूरक पर्यटनाची जाणीव ठेवून 'ट्रेकॅम्प' संस्थेने नेहमीच निसर्गप्रेमींना या समृद्ध विश्वाची सफर घडवली आहे. जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या कास पठारापासून ते सह्याद्रीच्या रायरेश्वर, हरिश्चंद्रगड, रतनगड, भैरवगड, घनचक्कर आणि फर्डई यांसारख्या आडवाटेवरील गूढ सौंदर्याची ओळख करून देत पर्यटकांची या जैवविविधतेशी घट्ट नाळ जोडण्याचे कार्य घडत आहे.

सह्याद्रीचा फुलोत्सव हा क्षणभंगुरतेवर सौंदर्याने मिळवलेला विजय आहे. जेमतेम काही आठवड्यांचे आयुष्य लाभलेली ही रानफुले आपल्याला प्रतिकूल पाषाणावरही संपूर्ण अस्तित्वाने कसे फुलावे आणि शेवटी तृप्ततेने निसर्गाच्या चरणी कसे विलीन व्हावे, हे मूक जीवनतत्त्व शिकवतात. हा अलौकिक निसर्गवारसा जपणे, पठारांवर कचरा न करता वा फुलांची नासधूस न करता त्यांचा सन्मान राखणे, हीच या सह्याद्रीला आपण देऊ शकणारी खरी कृतज्ञता ठरेल.

चला मग... कधी येताय हा फुलोत्सव प्रत्यक्ष अनुभवायला?

लेखन : करिश्मा कोठारी-जोशी

(समन्वयक, ट्रेकॅम्प-धरोहर)

संपर्क : ८६६८६०९२९९